Türkiye Ulusal Allerji ve Klinik İmmünoloji Derneği'ne (AID) göre, havayolu şişmesi ve ses kısıklığı, hızlı solunum ve düşen oksijen satürasyonu, ya da soluk-nemli deri ve düşük kan basıncı gibi bulgulardan herhangi birinin varlığında hasta anafilaksi olarak tedavi edilmelidir.
Anafilaksi çoğunlukla bilinen veya olası bir alerjenle temas sonrasında hızla gelişir. En sık tetikleyiciler gıdalar, ilaçlar ve arı gibi böcek zehirleridir.
Aşağıdaki bulgular anafilaksiyi düşündürür:
Dudak, dil, boğaz veya yüzde şişme
Boğazda daralma, ses kısıklığı veya yutma güçlüğü
Nefes darlığı, hırıltı, öksürük veya göğüste sıkışma
Baş dönmesi, bayılma veya bilinç bulanıklığı
Tansiyon düşüklüğü ve soğuk, soluk cilt
Yaygın kurdeşen, kızarma veya yoğun kaşıntı
Tekrarlayan kusma, kramp tarzı karın ağrısı veya ishal
Ani ve yoğun bir “kötü bir şey olacak” hissi
Cilt bulguları olmadan yalnızca ani solunum sıkıntısı veya dolaşım bozukluğu da anafilaksi olabilir. Bu nedenle kurdeşen yok diye adrenalin geciktirilmemelidir.
İlk yardım adımları
Yardım çağırın
Anafilaksi şüphesinde hemen 112’yi arayın veya çevrenizden acil yardım isteyin. Belirtilerin kendiliğinden geçmesini beklemeyin.
Adrenalini gecikmeden uygulayın
Kişiye reçete edilmiş adrenalin otoenjektörü varsa hemen uyluğun dış-yan kısmına uygulanır. Otoenjektör, cihazın kullanım talimatına göre kıyafet üzerinden de uygulanabilir. Adrenalin, anafilaksinin hayat kurtarıcı ilk basamak tedavisidir.
Sağlık profesyonelleri için genel doz, 0,01 mg/kg, 0,01 mg/kg intramüsküler adrenalin olup tek doz en fazla 0,5 mg’dır. Erişkinlerde ve ergenlerde çoğu protokol 0,5 mg, 1 mg/mL yani 1:1000 çözeltiden 0,5 mL uyluğun anterolateral bölgesine uygulanmasını belirtir. Çocuk dozu kilo ve yaşa göre belirlenir.
Belirtiler düzelmez veya kötüleşirse adrenalin, klinik yanıt ve yerel protokole göre genellikle 5-10 dakika sonra tekrarlanabilir. İkinci doza ihtiyaç duyulması, reaksiyonun ağır seyrettiğini düşündürür.
Doğru pozisyon verin
Kişi sırtüstü yatırılmalı ve bacakları yükseltilmelidir. Solunum güçlüğü belirginse yarı oturur pozisyon tercih edilebilir; ancak kişi ayağa kaldırılmamalı ve yürütülmemelidir. Gebeliğin ileri döneminde sol yan pozisyon uygundur. Kusma veya bilinç kaybı varsa kişi yan yatırılarak hava yolu korunmalıdır. Bilinci kapalı ve normal nefes almıyorsa temel yaşam desteği ve gerekiyorsa kalp masajı başlatılmalıdır.
Tetikleyiciyi uzaklaştırın
Arı iğnesi görünüyorsa güvenli biçimde uzaklaştırılabilir. Devam eden ilaç infüzyonu varsa sağlık profesyonelleri tarafından durdurulur. Tetikleyiciyi uzaklaştırmak, adrenalinin uygulanmasını geciktirmemelidir.
Sağlık kuruluşunda acil yönetim
Anafilaksi klinik bir tanıdır; laboratuvar sonucu beklenerek tedavi ertelenmez. Acil ekip öncelikle hava yolu, solunum ve dolaşımı değerlendirir.
Hava yolu ve solunum
Boğazda şişme, ses kısıklığı, stridor, ciddi hırıltı veya morarma varsa hava yolu hızla güvenceye alınmalıdır. Gerekirse yüksek akımlı oksijen verilir. Bronkospazmı olan hastada inhale bronkodilatör tedavi eklenebilir; ancak bronkodilatör adrenalin yerine geçmez. İleri hava yolu ödemi gelişirse entübasyon zorlaşabileceğinden erken deneyimli ekip desteği gerekir. Tedavi gecikmiş ve hava yolu tamamen kapanmış hastalarda acil cerrahi hava yolu gerekebilir.
Dolaşım
Tansiyon düşükse damar yolu açılır ve izotonik intravenöz sıvı tedavisi başlanır. Şok devam ederse adrenalin infüzyonu, invaziv monitörizasyon ve yoğun bakım desteği gerekebilir. Damar yolundan adrenalin, yanlış doz veya yanlış konsantrasyonda uygulanırsa ciddi ritim ve tansiyon komplikasyonlarına yol açabileceği için yalnızca deneyimli sağlık ekiplerince, uygun monitörizasyon altında uygulanmalıdır. Beta bloker kullanan ve adrenalinin etkisine yeterli yanıt vermeyen bazı hastalarda glukagon düşünülebilir; bu karar acil tıp veya yoğun bakım ekibine aittir.
Antihistaminik ve kortizonun yeri
Antihistaminikler kaşıntı ve kurdeşen gibi cilt belirtilerini azaltabilir; ancak hava yolu şişliğini, bronkospazmı veya dolaşım şokunu hızla düzeltmez. Kortikosteroidlerin anafilaksinin ilk acil tedavisindeki yararı net değildir. Her iki ilaç da adrenalinin yerine kullanılmamalı ve adrenalin uygulamasını geciktirmemelidir. Özellikle yalnızca antihistaminik verip hastayı gözlemlemek, ciddi anafilakside tehlikelidir. Belirtiler ilk dozdan sonra azalsa bile gecikmiş veya iki fazlı reaksiyon gelişebileceği için tıbbi gözlem gerekir.
Gözlem ve hastaneden taburculuk
Gözlem süresi reaksiyonun şiddetine, uygulanan adrenalin dozuna, tansiyon ve solunum durumuna, eşlik eden astıma veya kalp hastalığına göre belirlenir. İki veya daha fazla adrenalin dozuna ihtiyaç duyulması, hipotansiyon, ciddi solunum bulguları, geç başvuru veya daha önce iki fazlı reaksiyon öyküsü daha uzun gözlem ya da yatış gerektirebilir.
Taburculuk öncesinde hastaya ve yakınına şu bilgiler verilmelidir:
Olası tetikleyiciden kaçınma
Adrenalin otoenjektörünün doğru kullanımı
Yazılı acil eylem planı
Gerekirse iki otoenjektör taşıma
Alerji uzmanına başvurma
İlaç ve gıda etiketlerini okuma
Okul, iş yeri veya bakım verenlerin bilgilendirilmesi
Ne zaman acil yardım alınmalı?
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa anafilaksi kabul edilerek 112 aranmalıdır:
Nefes darlığı, hırıltı veya boğazda daralma
Dil veya boğaz şişmesi
Ses kısıklığı, konuşamama veya yutamama
Bayılma, bilinç bulanıklığı veya ciddi baş dönmesi
Yaygın kurdeşenle birlikte kusma, karın ağrısı veya solunum şikâyeti
Alerjen teması sonrası ani tansiyon düşüklüğü
İlk adrenalin dozuna rağmen süren veya tekrarlayan belirtiler
Adrenalin otoenjektörü uygulandıysa da acil sağlık yardımı çağrılmalı ve kişi hastanede değerlendirilmelidir. Kişi kendini iyi hissetse bile tek dozdan sonra eve gönderilmek uygun olmayabilir.
Önemli not: Bu metin genel bilgilendirmedir; anafilaksi şüphesinde 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalı ve yerel acil sağlık protokolleri uygulanmalıdır.
